Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) z 1980 roku udar mózgu to nagłe wystąpienie ogniskowych lub globalnych zaburzeń czynności mózgu, trwające dłużej niż 24 godziny i spowodowane wyłącznie przez przyczyny naczyniowe, czyli związane z przepływem mózgowym krwi. Około 72% - 86% udarów ma charakter niedokrwienny, natomiast krwotoki śródmózgowe lub podpajęczynówkowe stanowią ok. 9 - 18% udarów. Na świecie udar mózgu stanowi trzecią co do częstości, po chorobach serca i nowotworach, przyczynę zgonów oraz najczęstszą przyczyną trwałej niesprawności u osób powyżej 40 roku życia^1,2.

Częstość występowania udarów mózgu różni się w zależności od płci i dlatego współczynniki zapadalności, umieralności i śmiertelności powinny być oceniane osobno dla kobiet i mężczyzn.

Szacuje się, że rocznie w Polsce rejestruje się ok. 60 000 - 70 000 nowych zachorowań. Współczynniki zapadalności na udar mózgu w naszym kraju wynoszą 177,3/100 000 mężczyzn i 125/100 000 kobiet. Oznacza to, że zapadalność na udar mózgu w Polsce kształtuje się i utrzymuje na średnim europejskim poziomie.

Pomimo, że zapadalność w Polsce utrzymuje się na średnim poziomie europejskim, znacznie gorzej przedstawia się kwestia umieralności chorych z udarem mózgu. Wynosi ona 106,4/100 000 mężczyzn i 78,7/100 000 dla kobiet i jest jedną z najwyższych w Europie. Niestety od wielu lat nie wykazuje tendencji spadkowej. Szacuje się wręcz, że umieralność z powodu udaru mózgu w Polsce wykazuje tendencję wzrostową³. Podobna sytuacja ma miejsce w innych krajach Europy Wschodniej.

Równie niekorzystnie prezentuje się współczynnik niepełnosprawności pacjentów, którzy przeżyli udar mózgu. Podczas, gdy w krajach wysoko rozwiniętych ok. 50% chorych pozostaje niepełnosprawnymi, w Polsce współczynnik ten wynosi 70%.

Ryzyko powtórnego wystąpienia udaru mózgu w ciągu jednego roku wynosi 6% - 12%, a w perspektywie pięciu lat 40% - 50%^4,5 . W ciągu 2 lat od wystąpienia udaru 15% chorych doznaje zawału serca i 15% umiera z powodu powikłań naczyniowych.

Przemijające niedokrwienie mózgowe (TIA) według definicji WHO nie jest udarem, tym nie mniej jest manifestacją zaburzeń układu sercowo - naczyniowego i stanowi bez wątpienia czynnik ryzyka wystąpienia udaru. Dlatego TIA powinno być celem skutecznej profilaktyki udaru mózgu. Przemijające niedokrwienie mózgowe występuje u 2,7% mężczyzn i 1,6% kobiet w wieku 65 - 69 lat i odpowiednio 3,6% i 4,1% w wieku 75 - 79 lat.

Z powodu wysokiej, nie wykazującej tendencji spadkowej umieralności, a także wysokiego współczynnika niesprawności, problem leczenia i profilaktyki udaru mózgu jest w Polsce szczególnie istotny. Niezwykle ważne jest tworzenie oddziałów szpitalnych wyspecjalizowanych w leczeniu pacjentów z udarem mózgu, dysponujących nie tylko możliwością intensywnego leczenia i pielęgnacji chorych, lecz również nowoczesnymi technikami diagnostycznymi (tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny, USG Doppler, angiografia). Olbrzymie znaczenie ma także powszechna i efektywna profilaktyka udaru mózgu, zarówno pierwotna jak i wtórna. Dzięki wprowadzeniu rehabilitacji do programu leczenia udaru mózgu uzyskuje się znaczne korzyści w postaci zmniejszenia stopnia niesprawności u chorych po przebytych udarach. Traktowanie udaru mózgu jako stanu bezpośredniego zagrożenia życia, podobnie jak to ma miejsce w przypadku zawału serca, oraz przyjęcie zasady, że "czas to mózg", a udar mózgu to "atak mózgu" pozwoli na osiągnięcie znacznie lepszych wyników leczenia. Celowi temu służy również tworzenie odrębnych oddziałów udarowych lub zespołów udarowych w szpitalach oraz poradni chorób naczyniowych mózgu, zajmujących się chorymi po wypisaniu ze szpitala zgodnie z zasadami efektywnej profilaktyki wtórnej.

Znaczną poprawę rokowania można osiągnąć także dzięki odpowiedniej rehabilitacji i wczesnemu uruchamianiu chorych, które powinny być rozpoczęte już w pierwszych godzinach po wystąpieniu udaru. Szczególnie ważne jest otoczenie opieką chorych o dużym stopniu upośledzenia ruchowego i psychicznego, będącego następstwem udaru. Należy im zapewnić odpowiednią opiekę pielęgnacyjną, rehabilitację ruchową, psychologiczną, a także ułatwić dostęp do specjalistycznej udarowej opieki lekarskiej.

Reasumując, skuteczne pierwotna i wtórna profilaktyka udaru mózgu oraz intensywne leczenie, zwłaszcza w początkowym okresie choroby, ma podstawowe znaczenie dla redukcji zapadalności i śmiertelności spowodowanej udarem mózgu. Powyższe zadania są realizowane między innymi w ramach Narodowego Programu Profilaktyki i Leczenia Udaru Mózgu, który jest realizowany w Polsce od 1997 roku.


Piśmiennictwo:
¹ The World Bank. World Development Report 1993. Investing in health. Oxford University Press, Oxford, 1993.
² American Heart Association. Heart and stroke facts 1996 statistical supplement. American Heart Association, Dallas, 1995.
³ Ryglewicz D., Polakowska M., Lechowicz W., Broda G., Roszkiewicz M., Jasiński B., Hier D.B. Stroke mortality rates in Poland did not decline between 1984 and 1992. Stroke, 1997, 28(4), 752-7
⁴ Easton J.D. Epidemiology of stroke recurrence. Cerebrovasc. Dis., 1997, Suppl.1, 2-4.
⁵ Wolfe C.D. The impact of stroke. Brit Med Bull, 2000, 56, 275-86.